ضرورت وقفهای متناسب با نیازهای روز
فلسفه نهاد وقف در اسلام برطرف کردن نیازهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و هر نوع نیاز در جامعه با مشارکت مردم و نهادهای مردمی و واقفان خیراندیش است.
علیمحمد عبداللهی
فلسفه نهاد وقف در اسلام برطرف کردن نیازهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و هر نوع نیاز در جامعه با مشارکت مردم و نهادهای مردمی و واقفان خیراندیش است.
مهمترین کارکرد وقف در سیره معصومین علیهمالسّلام و تمدّن اسلامی، نقش فرهنگی وقف و مهندسی فرهنگی ـ اجتماعی جامعه مسلمین توسط اوقاف میباشد.
نهاد وقف با داشتن سابقهای دینی و تاریخی در کمک به اقشار محروم جامعه و کارکردهای گوناگون اجتماعی، فرهنگی، دینی و اقتصادی، در صورت احیاء دارای توان بر عهده گرفتن نقشهای مؤثر و بیبدیل خواهد بود.
نهاد وقف وسیلهای برای رشد اجتماعی بوده و از طریق به کارگیری شایسته شروط خیراندیشان واقف صورت میگرفته است.
توجه به طبقههای خاصی از دانشپژوهان مانند نیازمندان و معلولان، شرکت در برنامههای ریشهکن نمودن بیسوادی قرآن، شرکت در توسعه زیربنایی مدارس و مؤسسات آموزشی، تأمین مخارج بهداشت و درمان از جمله مواردی است که همواره مورد مورد عنایت واقفان خیراندیش بوده است.
خیراندیشان واقف در موارد بسیار، شروطی را که موجب تقویت ارزشهای اجتماعی، رفتاری و اخلاقی و منع یا تحریم ارزشهای منفی میگردد، وضع نموده تا نظم اجتماعی را برای کسانی که از عایدات موقوفات بهرهمند میشوند، برقرار نمایند.
بر این اساس ضرورت پرداختن به نیّات واقفان و هدایت آنها به سمت نیازهای روز جامعه و وجود وقفهایی متناسب با نیاز روز مردم یکی از اولویّتهایی است که جامعه امروز را از فقر و تنگدستی و مشکلات و معضلات لاینحل که دولت و دستگاههای اجرایی از حلّ آن عاجز یا نسبت به آن بی توجهاند، میرهاند.
ایران از لحاظ نیّتهای خیرخواهانه وقفی کشوری بینظیر است، این نیّتهای خیرخواهانه در موقوفات کشور و ظرافت و نکتهسنجی پیشنیان ما حاکی از دیرینگی و استواری سنّت حسنه وقف در جامعه ایرانی و نقش بیبدیل آن در گرهگشایی مسائل و مشکلات و دستگیری از نیازمندان و فراتر از همه اینها پایهگذاری فرهنگ و تمدّن بر مبنا و اساس وقف ـ این فرهنگ تمدّنساز ـ است. لذا شناسایی و هدایت نیّتهای خیرخواهانه و فرهنگسازی گفتمان وقف یکی از مباحث مهم و نیازهای اساسی این حوزه است.
علاوه بر این، فرهنگسازی و نهادینه کردن فرهنگ وقف نوین در جامعه، یکی از مؤثرترین راهها برای احیای این سنّت حسنه و بازآفرینی نقش تاریخی وقف در تمدّن کهن اسلامی است.
بنابراین، امروزه ساخت مدرسه، بیمارستان، درمانگاه، آموزشگاه، ورزشگاه، دانشگاه، پژوهشگاه، آسایشگاه، شیرخوارگاه، زیستگاه؛ و در حوزههای علمی، هنری، فرهنگی و قرآنی ترویج مفاهیم قرآنی، ایجاد دارالقرانها و مدارس قرآنی، تولید محصولات قرآنی، تربیت مربّی و حافظ قران کریم، حمایت از نخبگان و مؤسسات دانش بنیان و…، از جمله مصادیقی است که به کمکهای حوزه وقف نیازمند است.
این در حالیست که بیشترین فراوانی وقفهای دینی و مذهبی در خصوص عزاداری امام حسین علیهالسّلام و برپایی مجالس اهل بیت علیهمالسّلام است. البتّه این بدان معنی نیست که نباید در این عرصه وقف کرد، نه، بلکه باید شیوه و شکل آن را تغییر داد، آیا تولید نرمافزار و یا فیلم و محصولات فرهنگی عاشورایی نمیتواند جزء نیّات واقفان قرار گیرد؟
تغذیه روحی و فکری مردم نیازمند محصولاتی است که اشباعکنندۀ روح و جان مخاطبان باشد، یا اگر یک بازی رایانهای درخصوص حماسه کربلا و نهضت عاشورا تولید شود آیا نمیتوان آن را به جهان عرضه کرد.
عرصۀ علم و فناوری و ازدواج زوجهای جوان نیز جزء ضرورتهای دیگر وقف است که باید دنبال شود. در بحث علمی و معرفتی بهخصوص در حوزههای پژوهشی حوزه علمیّه نیز کمبود وقف داریم که جز ضروریات است.
اما غیر از اینکه نیّات وقف نوین باید تغییر کند، مدل وقف کردن هم نیازمند تغییر و تحوّل اساسی است، همچنانکه نگاه سنّتی مردم هم به وقف باید تغییرکند، چرا که امروز با خرد شدن مالکیّتها و تقسیم میراثها دیگر امکان وقفهای بزرگ بسیار کمتر شده، لذا توسعه ترویج وقفهای مشارکتی و توزیع اوراق وقف گامی است برای تغییر در روش وقف کردن.
خلاصه: باید با هدایت گفتمان وقف به سمت نیازهای روز، طرحی نو درانداخت تا آحاد مختلف مردم در این مسیر خیراندیشانۀ الهی گام بردارند.
در پایان این نکته را هم اضافه کنم که آنچه گفته شد، بهمعنای نادیده گرفتن زحمات عزیزان أهالی وقف و زحمتکشان این حوزه نیست، شاید در موارد مذکور کارهای شایسته و بایستهای شده باشد، سعی آنان مشکور و أجر آنان عندالله محفوظ است؛ حقیر از نزدیک دلسوزیهای آنان را دیدهام و بر دستان مهربان وقف و واقف دوست آنان از دور بوسه میزنم.
علیمحمد عبداللهی
۱/ ۷/ ۱۴۰۳
